यण् संधि – इकोयणचि | Yan Sandhi in Sanskrit (Sanskrit Vyakaran)
यण् संधि का सूत्र है- इकोयणचि। इस सूत्र के अनुसार इक् (इ, उ, ऋ, लृ) के स्थान पर यण् (य्, व्, र्, ल्) हो जाता है। जब इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, लृ के बाद कोई असमान स्वर आये तो इ/ई के स्थान पर य्, उ/ऊ के स्थान पर व्, ऋ/ॠ के स्थान पर र् और लृ के स्थान पर ल् हो जाता है। जैसे- यदि + अपि = यद्यपि
नियम 1 – इ/ई + कोई दूसरा स्वर = य्
सुधी + उपास्यः = सुध्युपास्यः
परि + अवेक्षकः = पर्यवेक्षकः
अधि + आपकः = अध्यापकः
अधि + आयः = अध्यायः
अधि + आदेशः = अध्यादेशः
अधि + आत्मः = अध्यात्मः
अति + उत्तमः = अत्युत्तमः
अपि + एषः = अप्येषः
स्त्री + उत्सवः = स्त्र्युत्सवः
प्रति + अक्षः = प्रत्यक्षः
प्रति + अयः = प्रत्ययः
प्रति + उत्पन्नः = प्रत्युत्पन्नः
प्रति + उपकारः = प्रत्युपकारः
दधि + आनयः = दध्यानयः
अभि + उदयः = अभ्युदयः
अभि + आगतः = अभ्यागतः
अभि + आसः = अभ्यासः
नदी + आदयः = नद्यादयः
वि + अस्तः = व्यस्तः
वि + अंग्यः = व्यंग्यः
वि + अयः = व्ययः
वि + आप्तः = व्याप्तः
वि + आसः = व्यासः
वि + ओमः = व्योमः
वि + ऊहः = व्यूहः
वि + अष्टिः = व्यष्टिः
वि + आधिः = व्याधिः
वि + अभिचारः = व्यभिचारः
वि + अवसायः = व्यवसायः
वि + आयामः = व्यायामः
वि + आकुलः = व्याकुलः
वि + अक्तिः = व्यक्तिः
वि + उत्पत्तिः = व्युत्पत्तिः
गौरी + आत्मजः = गौर्यात्मजः
अति + उक्तिः = अत्युक्तिः
इति + अत्र = इत्यत्र
इति + आदि = इत्यादि
यदि + अपि = यद्यपि
वि + अवस्था = व्यवस्था
महती + एषणा = महत्येष्णा
करोति + अयम् = करोत्ययम्
इति + अलम् = इत्यलम्
परि + अटनम् = पर्यटनम्
नारी + औदार्यम् = नार्यौदार्यम्
नारी + उचितम् = नार्युचितम्
देवी + अर्पणम् = देव्यर्पणम्
प्रति + अर्पणम् = प्रत्यर्पणम्
नदी + अर्पणम् = नद्यर्पणम्
नदी + उदकम् = नद्युदकम्
परि + आवरणम् = पर्यावरणम्
वाणी + औचित्यम् = वाण्यौचित्यम्
वि + अग्रम् = व्यग्रम्
वि + अवहारम् = व्यवहारम्
वि + अंजनम् = व्यंजनम्
वि + आख्यानम् = व्याख्यानम्
प्रति + एकम् = प्रत्येकम्
प्रति + उत्तरम् = प्रत्युत्तरम्
प्रति + आवर्तनम् = प्रत्यावर्तनम्
प्रति + आरोपणम् = प्रत्यारोपणम्
सखी + आगमनम् = सख्यागमनम्
परि + अंतम् = पर्यंतम्
अभि + उत्थानम् = अभ्युत्थानम्
उपरि + उक्तम् = उपर्युक्तम्
नि + ऊनम् = न्यूनम्
वारि + अस्ति = वार्यस्ति
गौरी + आयाती = गौर्यायाती
अभि + अर्थी = अभ्यर्थी
प्रति + आशी = प्रत्याशी
स्त्री + उपयोगी = स्त्र्युपयोगी
भाति + अम्बरे = भात्यम्बरे
नियम 2 – उ/ऊ + कोई दूसरा स्वर = व्
सु + आगतम् = स्वागतम्
सु + अल्पम् = स्वल्पम्
परमाणु + अस्त्रम् = परमाण्वस्त्रम्
परि + आप्तम् = पर्याप्तम्
गोपी + अर्थम् = गोप्यर्थम्
सखी + ऐश्वर्यम् = सख्यैश्वर्यम्
उपरि + उक्तिम् = उपर्युक्तम्
नि + ऊनम् = न्यूनम्
वधू + आगमनम् + वाध्वागमनम्
प्रति + एकम् = प्रत्येकम्
अति + अन्तम्= अत्यन्तम्
इति + अवदत् = इत्यवदत्
वधु + अलंकारः = वध्वलंकारः
पू + इत्रः = पवित्रः
नदी + आवेगः = नद्यावेगः
वधू + आगमः = वध्वागमः
वधू + आदेशः = वध्वादेशः
अनु + अयः = अन्वयः
अनु+एषकः = अन्वेषकः
अनु + एक्षकः = अन्वेक्षकः
अनु + ईक्षणः = अन्वीक्षणः
मधु + आचार्यः = मध्वाचार्यः
साधु + आचारः = साध्वाचारः
मधु + अरिः = मध्वरिः
गुरु + आदेशः = गुर्वादेशः
साधु + इति = साध्विति
सु + अस्ति = स्वस्ति
अनु + इति = अन्विति
देवी + उक्ति =देव्युक्ति
अनु + आगच्छति = अन्वागच्छति
अनु + ईक्षा = अन्वीक्षा
गुरु + आज्ञा = गुर्वाज्ञा
तनु + अंगी = तन्वंगी
तनु + ई = तन्वी
नदी + ऊर्मी = नद्यूर्मी
नियम 3 – ऋ/ॠ + कोई दूसरा स्वर = र्
पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा
पितृ + आकृतिः = पित्राकृतिः
पितृ + इच्छा = पित्रिच्छा
पितृ + ए = पित्रे
पितृ + अधीनम् = पित्रधीनम्
भ्रातृ + उत्तम् = भ्रात्रुत्तम्
भ्रातृ + उपदेशः = भ्रात्रुपदेशः
भातृ + आदेशः = भात्रादेशः
मातृ + आज्ञा = मात्राज्ञा
मातृ + आदेशः = मात्रादेशः
मातृ + अनुमतिः = मात्रनुमतिः
मातृ + उत्सवः = मात्रुत्सवः
नृ + आत्मजः = न्रात्मजः
धातृ + अंशः = धात्रंशः
धात्र् + एतत् = धात्रेतत्
सवितृ + उदयः = सवित्रुदयः
नियम 4 – लृ + कोई दूसरा स्वर = ल्
लृ + आकृतः = लाकृतः
लृ + आकृतिः = लाकृतिः
लृ + अनुबन्धः = लनुबन्धः
लृ + आकारः = लाकारः
लृ + आदेशः = लादेशः
लृ + अङ्गः = लङ्गः
घस्लृ + आदेशः = घस्लादेशः
गम्लृ + आदेशः = गम्लादेशः
अन्य स्वर संधियाँ
1. दीर्घ संधि
2. गुण संधि
3. वृद्धि संधि
4. यण् संधि
5. अयादि संधि
6. पूर्वरूप संधि
7. पररूप संधि
8. प्रकृतिभाव संधि
संस्कृत व्याकरण
संस्कृत में सभी शब्द रूप देखने के लिए शब्द रूप/Shabd Roop पर क्लिक करें और सभी धातु रूप देखने के लिए धातु रूप/Dhatu Roop पर क्लिक करें।
Good